
Dahilde İşleme Rejimi (DİR) Rehberi: DİİB ile Girdiyi Gümrüksüz İthal Etmek, Teminat, Süre ve Kapatma

Özet: Dahilde İşleme Rejimi (DİR), ihraç edeceğiniz ürünün üretiminde kullanılan hammadde, yardımcı madde ve ambalajı gümrük vergisi ödemeden ve ticaret politikası önlemlerine (ör. ek gümrük vergisi) tabi olmadan ithal etmenizi sağlayan ekonomik etkili bir gümrük rejimidir. Bunun karşılığında, ithalattan doğan vergi teminata bağlanır ve üretilen ürünü belge süresi içinde ihraç etme taahhüdü verirsiniz. Ticaret Bakanlığı'ndan alınan Dahilde İşleme İzin Belgesi (DİİB) genellikle en fazla 12 ay sürelidir; ihracat taahhüdü belge süresi sonundan itibaren 3 ay içinde kapatma başvurusuyla kapatılır.
Bu rehberde DİR'in nasıl çalıştığını, DİİB ile dahilde işleme izni arasındaki farkı, teminat ve eşdeğer eşya kurallarını, süreleri, adım adım başvuruyu ve en sık yapılan hataları resmî mevzuata dayanarak özetliyoruz.
Dahilde İşleme Rejimi nedir?
Ticaret Bakanlığı'nın tanımıyla DİR, ihraç ürünlerine dünya piyasalarında rekabet gücü kazandırmak ve ihraç ürünlerini çeşitlendirmek amacıyla, ihraç ürününün üretimi için gerekli olan ve fiyat ve/veya kalite bakımından yurt içinden temin edilemeyen hammadde, yardımcı madde ve ambalaj malzemelerinin dünya fiyatlarından, gümrük muafiyetli ithalatına imkân veren bir rejimdir (Ticaret Bakanlığı – Dahilde İşleme Rejimi).
Temel mevzuat şunlardır:
2005/8391 sayılı Dahilde İşleme Rejimi Kararı (Resmî Gazete, 27 Ocak 2005) (Resmî Gazete)
Dahilde İşleme Rejimi Tebliği (İhracat: 2006/12) (Resmî Gazete, 20 Aralık 2006, sayı 26382) (Tebliğ metni – Ticaret Bakanlığı)
Sektörel genelgeler (ör. tekstil-konfeksiyon-deri için 2025/1, kimya-toprak-sağlık için 2025/2 sayılı genelgeler)
Mevzuat zaman zaman değiştiği için başvuru öncesinde Bakanlık sayfasındaki güncel (derç edilmiş) metinleri kontrol etmenizi öneririz.
İki sistem: şartlı muafiyet ve geri ödeme
DİR'de iki tür tedbir uygulanır (DİR Bilgilendirme Broşürü – Ticaret Bakanlığı):
Sistem | İthalatta ne olur? | İhracattan sonra ne olur? |
Şartlı muafiyet | Vergiler ödenmez, teminata bağlanır; ticaret politikası önlemleri uygulanmaz | Taahhüt kapatılınca teminat iade edilir |
Geri ödeme | Vergiler ödenir, ticaret politikası önlemleri ve teknik düzenlemeler uygulanır | Ürün ihraç edilince ödenen vergi geri verilir |
Uygulamada en yaygın kullanılan sistem şartlı muafiyettir. Tebliğ'e göre bu sistemde serbest dolaşımda olmayan hammadde, yardımcı madde, yarı mamul, mamul, değişmemiş eşya, ambalaj ve işletme malzemesi, vergisi teminata bağlanarak bedelli veya bedelsiz ithal edilebilir. Ancak işletme malzemesi ithalatında KDV ve ÖTV tahsil edilir ve ticaret politikası önlemleri uygulanır (Tebliğ md. 5).
Geri ödeme sisteminin önemli bir kullanım alanı menşe kurallarıdır: AB'ye A.TR ile veya STA ülkelerine menşe ispat belgesiyle ihraç edilecek ürünlerde girdinin gümrük vergisi tahsil edilerek ithalata izin verilebilir (Tebliğ md. 11). Bu konunun arka planı için menşe belgeleri rehberimize bakabilirsiniz.
DİİB mi, dahilde işleme izni mi?
DİR'den iki farklı yolla yararlanılır:
Dahilde İşleme İzin Belgesi (DİİB): Daha karmaşık üretim süreçleri için Ticaret Bakanlığı'na elektronik ortamda başvurularak alınır. Düzenlenen belgeler aylık listeler halinde Resmî Gazete'de yayımlanır (Tebliğ md. 15 ve 18).
Dahilde işleme izni: Montaj, tamir, boyama, etiketleme, ambalajlama, bedelsiz ithalat gibi nispeten basit işlemler için gümrük idaresinden alınır (Tebliğ md. 14).
Belge veya izinde ithal eşyası ve işlem görmüş ürün en az 8'li GTİP bazında, verimlilik oranına göre belirlenen miktar ve değerleriyle yer alır; ayrıca belge süresi ve döviz kullanım oranı belirlenir (Tebliğ md. 17). Ürününüzün doğru GTİP'ini bilmek bu yüzden işin başlangıç noktasıdır.
Kimler başvurabilir?
Türkiye Gümrük Bölgesinde (serbest bölgeler hariç) yerleşik firmalar başvurabilir; imalatçı-ihracatçılar üretimin bir kısmını yan sanayiciye yaptırabilir.
Tarım ve işlenmiş tarım ürünleri ihracatı için, dış ticaret sermaye şirketleri, sektörel dış ticaret şirketleri ve sermayesinin en az %51'i imalatçının hissedarlarına ait olanlar dışında, imalatçı olmayan ihracatçılar adına belge düzenlenmez (Tebliğ md. 17/7).
Bazı eşyalar kapsam dışıdır: süs hayvanları, canlı balık (orkinos ve larva hariç), küçük ve büyükbaş hayvanlar ile çevre kirliliğine neden olan eşyalar için belge/izin düzenlenmez. Gümrükten alınan dahilde işleme izninde ayrıca Tebliğ ek-7 listesindeki bazı fasıllar (ör. 01-04, 07-15, 17-24) kapsam dışıdır; bu talepler DİİB kapsamında Bakanlıkça değerlendirilir.
Bakanlık başvuruyu; ithal eşyasının üretimde kullanıldığının tespit edilebilmesi, yerli üreticilerin temel ekonomik çıkarları, katma değer ve ihracat potansiyeli ile firmanın geçmiş DİR performansına göre değerlendirir (Tebliğ md. 16).
Teminat: ne kadar, hangi şekilde?
Şartlı muafiyet sisteminde ithalattan doğan vergi teminata tabidir; Bakanlık bu oranı vergi tutarının 2 katına kadar artırabilir. Teminat nakit, banka teminat mektubu veya Hazine tahvil/bonosu olarak verilebilir (Tebliğ md. 8).
İndirimli teminat (Tebliğ md. 9) ise teminat yükünü ciddi biçimde azaltır:
Yetkilendirilmiş Yükümlü Sertifikası (YYS) sahipleri veya önceki iki yıldan birinde en az 25 milyon dolar ihracat yapan, onaylanmış kişi statü belgeli imalatçılar: verginin %1'i
Aynı koşulda 5-25 milyon dolar ihracat yapanlar: verginin %5'i
Onaylanmış kişi statü belgesi sahipleri ve geçmiş kapatılmış belge performansı belirli eşikleri aşan imalatçı-ihracatçılar: verginin %10'u
Ayrıca belge kapsamında ihracat gerçekleştikçe, ihracata karşılık gelen oranda kısmi teminat iadesi istenebilir; iade toplam verginin %90'ını geçemez, kalan kısım taahhüt kapatılınca iade edilir (Tebliğ md. 36). İndirimli teminatla yapılan ithalatta kısmi iade uygulanmaz.
Eşdeğer eşya ve yurt içi alım
Eşdeğer eşya, ithal edilecek girdi yerine aynı kalite ve teknik özellikleri taşıyan, en az 8'li GTİP düzeyinde aynı olan serbest dolaşımdaki eşyanın kullanılmasıdır; tarım ürünlerinde eşleşme 12'li GTİP üzerinden yapılır (Tebliğ md. 6). Bu sayede:
Önce yerli stoktan üretip ihraç edebilir, karşılığını belge süresi sonuna kadar gümrüksüz ithal edebilirsiniz.
İthal eşyası ile yerli eşyayı birlikte kullanabilirsiniz.
Girdiler yurt içinden de alınabilir; belge kapsamındaki yurt içi alımlarda KDV tecil-terkin sistemi uygulanabilir (Tebliğ md. 7). Bakanlık, eşdeğer eşya kullanımına dönemsel ya da süresiz kısıtlama getirebilir.
Süreler, ek süre ve kapatma
Konu | Kural |
Belge/izin süresi | Sektöre göre en fazla 12 ay (gemi, komple tesis, savunma: proje süresi) |
Ek süre (ilk ithalata göre) | Belge süresi en fazla 3 ay uzatılır |
Ek süre (performans) | İhracat taahhüdün en az %25'ine ulaştıysa, orijinal sürenin yarısı kadar |
Ek süre başvurusu | Belge süresi sonundan itibaren 3 ay içinde, elektronik ortamda |
DİİB kapatma başvurusu | Belge süresi sonundan itibaren 3 ay içinde, bölge müdürlüğüne |
Dahilde işleme izni kapatma | İzin süresi sonundan itibaren 1 ay içinde, gümrük idaresine |
Müeyyideli kapatmaya itiraz | Tebliğden itibaren 1 ay içinde |
Kaynak: Tebliğ md. 20-22 ve 37-38; DİR broşürü. Belge süresi, sürenin bitiminin rastladığı ayın son günü sona erer. Süresinde yapılmayan ek süre başvurusu değerlendirmeye alınmaz; kapatma başvurusu yapılmazsa veya eksiklikler bildirimden sonra 1 ay içinde tamamlanmazsa taahhüt mevcut bilgi ve belgelerle kapatılır.
İhracat beyannamesinin taahhüde sayılabilmesi için üzerinde belge sayısını içeren satır kodunun bulunması zorunludur (Tebliğ md. 38/3).
Adım adım DİİB süreci
Ürün ve girdileri GTİP'leriyle listeleyin: İhraç ürünü ve her girdi için en az 8'li GTİP, miktar ve birim fiyat.
Verimlilik (sarfiyat) hesabını çıkarın: Bir birim ürün için ne kadar girdi kullandığınızı ve fire oranını belgelendirin.
Tedarik planını yapın: Hangi girdiyi ithal edeceğinizi, hangisini yurt içinden (tecil-terkin) veya eşdeğer eşya olarak kullanacağınızı belirleyin. Girdi tedarikçilerini GTİP bazında aramak için Comprice World gibi HS koduna göre firma listeleyen B2B platformlardan da yararlanabilirsiniz.
Elektronik başvuruyu yapın: DİİB için Ticaret Bakanlığı'na (İhracat Genel Müdürlüğü) elektronik ortamda başvurun; basit işlemler için dahilde işleme iznini gümrük idaresinden isteyin.
Teminat ve indirimli teminat durumunu netleştirin: YYS, onaylanmış kişi statüsü veya geçmiş performansınız varsa indirimli teminat şartlarını kontrol edin.
İthalat ve ihracatı belgeyle ilişkilendirin: Her beyannamede belge sayısı/satır kodunun doğru yazıldığından gümrük müşavirinizle emin olun.
Süreyi izleyin: İlk ithalattan sonra 3 aylık ek süre, %25 ihracat sonrası performans ek süresi gibi hakları takvime işleyin.
Kapatma dosyasını hazırlayın: Belge süresi bitiminden itibaren 3 ay içinde gerekli bilgi ve belgelerle bölge müdürlüğüne başvurun; teminatı geri alın.
Sık yapılan hatalar
Beyannamede satır kodunu unutmak: İhracat gerçekleşse bile taahhüde sayılmayabilir.
Süreleri kaçırmak: Ek süre ve kapatma için 3 aylık, itiraz için 1 aylık süreler kesindir.
Sarfiyatı gerçekçi hesaplamamak: Belgede izin verilenden fazla ithalat yapılırsa, fazla kısmın vergisi tahsil edilir (Tebliğ md. 45).
İşletme malzemesi ve değişmemiş eşya limitlerini aşmak: İşletme malzemesi ihracat taahhüdünün %2'sini, değişmemiş eşya %1'ini geçemez; aşan kısım için vergi alınır.
Döviz kullanım oranını takip etmemek: DİİB'de oran Bakanlıkça en fazla %80 olarak belirlenir (Tebliğ md. 17/9).
Ayniyet şartını atlamak: Belgede ayniyet özel şartı varsa tespiti yaptırmak firmanın sorumluluğundadır.
Rejim ihlalinde, alınmayan ithalat vergileri ile Gümrük Kanunu'nun 238. maddesi uyarınca para cezası tahsil edilir.
Sık sorulan sorular
Dahilde İşleme Rejimi ile hangi vergilerden muaf olurum?
Şartlı muafiyet sisteminde, belge kapsamındaki girdinin ithalatından doğan gümrük vergisi ve diğer ithalat vergileri ödenmez, teminata bağlanır; ticaret politikası önlemleri de uygulanmaz. İhracat taahhüdü kapatılınca teminat iade edilir. İşletme malzemesinde ise KDV ve ÖTV tahsil edilir.
DİİB kaç ay geçerlidir, uzatılabilir mi?
Belge sektörüne göre en fazla 12 ay için düzenlenir. İlk ithalat tarihine göre en fazla 3 ay, ihracatın taahhüdün en az %25'ine ulaşması halinde orijinal sürenin yarısı kadar ek süre alınabilir. Ek süre başvurusu belge süresi sonundan itibaren 3 ay içinde elektronik ortamda yapılır.
Önce ihracat yapıp sonra hammaddeyi gümrüksüz ithal edebilir miyim?
Evet. Eşdeğer eşya uygulamasıyla, aynı 8'li GTİP ve kalitedeki yerli girdiyle ürettiğiniz ürünü önce ihraç edip karşılığındaki ithalatı belge süresi sonuna kadar yapabilirsiniz.
İmalatçı olmayan bir ihracatçı DİİB alabilir mi?
Tebliğ'deki kısıtlama tarım ve işlenmiş tarım ürünleri içindir: bu ürünlerde ihracatçılar adına belge düzenlenmez; dış ticaret sermaye şirketleri, sektörel dış ticaret şirketleri ve sermayesinin en az %51'i imalatçının hissedarlarına ait ihracatçılar istisnadır. Belge sahibi imalatçı-ihracatçılar ise üretimin bir kısmını yan sanayiciye yaptırabilir.
DİİB kapatma başvurusunu geç yaparsam ne olur?
Taahhüt mevcut bilgi ve belgelerle kapatılır. İhraç edilmemiş girdiye ait vergiler teminattan tahsil edilir, ayrıca Gümrük Kanunu md. 238 uyarınca para cezası uygulanabilir. Müeyyideli kapatmaya, tebliğden itibaren 1 ay içinde Bakanlığa itiraz edilebilir.
Teminatı azaltmanın bir yolu var mı?
Evet. YYS sahipleri ve belirli ihracat hacmine ulaşan onaylanmış kişi statü belgeli imalatçılar verginin %1'i veya %5'i, diğer bazı firmalar %10'u oranında teminatla ithalat yapabilir. Ayrıca ihracat gerçekleştikçe kısmi teminat iadesi istenebilir.
Sonuç
Dahilde İşleme Rejimi, ithal girdi kullanan her ihracatçı için doğrudan maliyet avantajıdır: gümrük vergisi ve ek vergiler ödenmeden, dünya fiyatlarından girdi temin edilir. Avantajın korunması ise disipline bağlıdır: doğru GTİP ve sarfiyat, beyannamelerde doğru satır kodu, takvime işlenmiş ek süre ve kapatma tarihleri. İlk belgenizi almadan önce mevzuatın güncel metnini Bakanlık sayfasından kontrol edin ve gümrük müşavirinizle sarfiyat tablosunu birlikte hazırlayın. GTİP'in neden her şeyin başlangıcı olduğunu merak ediyorsanız HS kodu rehberimize göz atabilirsiniz.
Kaynaklar: Ticaret Bakanlığı – DİR mevzuatı · DİR Tebliği (İhracat: 2006/12) · DİR Bilgilendirme Broşürü · 2005/8391 sayılı Karar – Resmî Gazete



Yorumlar