top of page
irtibatticaret-logo

İrtibat Ticaret

Menşe Belgeleri Rehberi: A.TR, EUR.1, Fatura Beyanı ve Menşe Şahadetnamesi Ne Zaman Gerekir?

Menşe Belgeleri Rehberi: A.TR, EUR.1, Fatura Beyanı ve Menşe Şahadetnamesi Ne Zaman Gerekir?

Yazarın fotoğrafı: Sinan Sinanoğlu
Sinan Sinanoğlu
6 gün önce
6 dakikada okunur

Kısa cevap: İhracatta kullanılan belgeler iki farklı işi görür. A.TR Dolaşım Belgesi, Türkiye ile AB arasında sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünlerinin Gümrük Birliği kapsamında serbest dolaşımda olduğunu gösterir; menşe belgesi değildir. EUR.1, EUR-MED ve fatura/menşe beyanı, serbest ticaret anlaşması (STA) olan ülkelerde ve AB'ye tarım ile AKÇT (demir-çelik) ürünlerinde indirimli gümrük vergisi için tercihli menşeyi kanıtlar. Menşe şahadetnamesi ise tercihsiz menşeyi gösterir; vergi indirimi sağlamaz, ithalatçı ülke istediğinde düzenlenir. Bugün bu belgelerin tamamı TOBB'un MEDOS sistemi üzerinden elektronik olarak hazırlanıyor.


Yanlış belge seçmek, alıcınızın gümrükte indirimsiz vergi ödemesine, sevkiyatın beklemesine ve en kötü durumda müşteri kaybına yol açabilir. Bu rehberde hangi ülkeye hangi belgenin gittiğini, geçerlilik sürelerini ve pratik bir kontrol listesini resmî kaynaklara dayanarak özetliyoruz.



Menşe neden bu kadar önemli?


Ticaret Bakanlığı'nın tanımıyla menşe, bir eşyanın ekonomik milliyetidir. İthalat sırasında gümrük vergisinin hesaplanması, anti-damping, gözetim, korunma önlemleri ve miktar kısıtlamaları gibi ticaret politikası önlemleri menşe ülkeye göre belirlenir. Bu yüzden alıcınız için doğru menşe belgesi doğrudan maliyet demektir: aynı ürün, doğru belgeyle sıfır ya da indirimli vergiyle, yanlış belgeyle tam vergiyle gümrükten çekilebilir.


Burada iki kavramı ayırmak gerekir:


  • Tercihli menşe: Bir ticaret anlaşmasından (STA, Gümrük Birliği'nin tarım/AKÇT dışı tarafı, GTS) yararlanıp indirimli vergi almak için kullanılır. Belgeleri: EUR.1, EUR-MED, fatura beyanı/menşe beyanı, Form A.

  • Tercihsiz menşe: İndirim sağlamaz; ürünün "nereli" olduğunu kanıtlar. Ticaret politikası önlemleri, istatistik veya ithalatçı ülkenin talebi için kullanılır. Belgesi: menşe şahadetnamesi.



Belge belge: hangisi ne işe yarar?



A.TR Dolaşım Belgesi


A.TR, 2006/10895 sayılı Karar çerçevesinde, Türkiye veya AB'de serbest dolaşımda bulunan eşyanın Gümrük Birliği kapsamında tercihli rejimden yararlanmasını sağlar. Bakanlık özellikle şunu vurgular: A.TR eşyanın menşeini göstermez, yalnızca serbest dolaşım durumunu gösterir. Bu nedenle üçüncü ülke menşeli ama Türkiye'de ithal işlemleri tamamlanmış (vergileri ödenmiş) bir ürün de A.TR ile AB'ye gönderilebilir.


  • Kapsam: Sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünleri, Türkiye ile AB arasında doğrudan taşınan eşya.

  • Kim onaylar: İhracatçının bağlı olduğu oda (veya TESK/TİM birlikleri) kontrol eder, gümrük idaresi vize eder.

  • Geçerlilik: TESK'in mevzuat özetine göre 4 ay.

  • Basitleştirilmiş usul: TOBB'a göre onaylanmış ihracatçı yetkisi olan, Yetkilendirilmiş Yükümlü Sertifikası veya Onaylanmış Kişi Statü Belgesi sahibi firmalar A.TR'yi oda onayı ve gümrük vizesine götürmeden kendileri düzenleyip vize edebilir; doğru düzenleme sorumluluğu firmadadır.



EUR.1 ve EUR-MED Dolaşım Sertifikası


EUR.1, eşyanın ilgili anlaşmanın kurallarına göre menşeli olduğunu gösterir ve aramızda tercihli ticaret anlaşması olan ülkelerde indirimli tarifeden yararlanmayı sağlar. AKÇT ürünleri (demir-çelik) Gümrük Birliği kapsamı dışında kaldığı için AB'ye bu ürünlerde de A.TR değil EUR.1 veya fatura beyanı kullanılır. Temel tarım ürünlerinde de durum aynıdır.


EUR-MED, EUR.1 ile aynı şekilde düzenlenir ama yalnızca Pan-Avrupa-Akdeniz Menşe Kümülasyonu (PAAMK) sistemi içinde kullanılır.



Revize PEM kuralları: 10 aylık geçerlilik


Türkiye, Pan-Avrupa-Akdeniz (PEM) tercihli menşe kurallarının revize setine geçiyor. 1/2023 sayılı Ortak Komite Kararı kapsamındaki Yönetmeliğin 32. maddesine göre EUR.1 vize tarihinden, menşe beyanı ise hazırlanış tarihinden itibaren 10 ay geçerlidir.


Ticaret Bakanlığı'nın 24 Şubat 2026 tarihli duyurusuna göre PEM kapsamındaki 16 tercihli düzenlemenin 14'ü revize kurallara geçti (AB Tarım, AKÇT, EFTA, Faroe Adaları, Filistin, Fas, Bosna-Hersek, Kosova, Kuzey Makedonya, Karadağ, Gürcistan; ardından Sırbistan, Moldova ve Mısır). Tunus ve Arnavutluk STA'ları için çalışmalar sürüyordu. Pratik sonuç: hangi kural setinin (eski "C" mi, yeni "R/T" mi) geçerli olduğunu her sevkiyatta Bakanlığın güncel kümülasyon tablosundan kontrol edin.



Fatura beyanı ve menşe beyanı


Fatura beyanı, EUR.1 gibi tercihli menşeyi gösterir ama ayrı bir sertifika yerine ihracatçının fatura, teslimat notu veya başka bir ticari belge üzerine yazdığı beyandır. Ticaret Bakanlığı'na göre:


  • 6.000 avronun altındaki sevkiyatlarda tüm ihracatçılar düzenleyebilir.

  • 6.000 avronun üzerindeki sevkiyatlarda yalnızca onaylanmış ihracatçılar düzenleyebilir.


Birleşik Krallık örneği: Türkiye-BK STA kapsamında Türk ve AB menşeli eşyada herhangi bir belge düzenlemeden fatura üzerine menşe beyanı yazmak yeterlidir (İTO; RG 30.05.2021/31496). Beyan metni Bakanlığın yayımladığı örneğe birebir uygun olmalıdır; üçüncü ülke menşeli eşyada menşe şahadetnamesi düzenlenebilir.



Menşe şahadetnamesi (Certificate of Origin)


Menşe şahadetnamesi tercihsiz menşeyi kanıtlar ve indirimli tarife sağlamaz.


  • İhracatta zorunlu değildir; ithalatçı ülke o eşya için istediğinde düzenlenir.

  • Odalar tarafından onaylanır, gümrük idaresince vize edilmez.

  • TOBB'a göre 250 oda bu belgenin satış ve onay işlemlerini yapabiliyor; 8 Nisan 2020'den beri ihracatta yalnızca MEDOS üzerinden düzenleniyor.

  • Ürününüzde yabancı girdi varsa, oda Türk menşeini kanıtlayan belgeleri (ör. ithal girdi belgeleri, üretim bilgileri) isteyebilir.


Bakanlık açıkça belirtiyor: menşe şahadetnamesi tedarikçi beyanının yerine geçmez, çünkü biri tercihsiz, diğeri tercihli menşeyi kanıtlar.



Tedarikçi beyanı


Tedarikçi beyanı, Gümrük Birliği kapsamında serbest dolaşımda olan ve PAMK, PAAMK veya Batı Balkan kümülasyon sistemlerine taraf bir ülke menşeli eşyanın tercihli menşe statüsünü kanıtlar. İhracatçı olarak üçüncü ülkelere EUR.1 düzenleyebilmek için çoğu zaman kendi girdi tedarikçinizden bu beyanı istemeniz gerekir.



Form A


Form A, Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi (GTS) belgesidir. TOBB'a göre Türkiye bu sistemde Avustralya, Japonya ve Yeni Zelanda'nın tanıdığı tavizlerden yararlanıyor; Form A da 8 Nisan 2020'den beri MEDOS üzerinden düzenleniyor.



Hangi pazara hangi belge? Hızlı tablo


Varış / ürün

Tipik belge

Ne sağlar

AB, sanayi ve işlenmiş tarım ürünü

A.TR

Gümrük Birliği kapsamında vergisiz giriş

AB, temel tarım ve AKÇT ürünü

EUR.1 / fatura beyanı

Tercihli (indirimli) vergi

STA ülkesi (ör. EFTA, Gürcistan, Fas)

EUR.1, EUR-MED veya fatura/menşe beyanı

Tercihli vergi

Birleşik Krallık

Fatura üzerinde menşe beyanı

Tercihli vergi

Anlaşma olmayan ülke

Menşe şahadetnamesi (istenirse)

Menşe kanıtı, indirim yok


Bu tablo genel bir yön göstericidir; ürün ve anlaşma bazında istisnalar olabilir. Son kararı her zaman ilgili anlaşmanın menşe protokolüne, gümrük müşavirinize ve alıcınızın gümrüğüne göre verin.



MEDOS: belgeler artık elektronik


TOBB'un yürüttüğü Menşe ve Dolaşım Belgeleri Otomasyon Sistemi (MEDOS) ile A.TR belgeleri 14 Mayıs 2018'den, EUR.1/EUR-MED belgeleri 9 Temmuz 2018'den itibaren elektronik düzenleniyor. Akış şöyle işler: belge odadan alınır, ihracatçı veya gümrük müşaviri bilgileri elektronik olarak doldurup tevsik edici belgeleri yükler, oda onaylar, gümrük idaresi yine elektronik ortamda vize eder. Ticaret Bakanlığı'nın Gümrük Rehberi'ne göre ihracat beyannamesi kapsamındaki menşe ispat ve dolaşım belgeleri artık yalnızca elektronik ortamda düzenleniyor.



Adım adım: sevkiyattan önce menşe kontrol listesi


  1. GTİP'i netleştirin. Menşe kuralları ürün pozisyonuna göre değişir; yanlış GTİP yanlış kural demektir.

  2. Varış ülkesiyle anlaşmayı belirleyin. AB mi (Gümrük Birliği / tarım / AKÇT), STA ülkesi mi, BK mı, anlaşma yok mu?

  3. Ürününüz menşe kuralını karşılıyor mu? Yabancı girdi oranını ve yapılan işlemi ilgili menşe protokolüne göre kontrol edin.

  4. Tedarikçi beyanlarını önceden toplayın. Girdilerinizin tercihli menşeini belgeleyemezseniz EUR.1 düzenleyemeyebilirsiniz.

  5. Sevkiyat değerine bakın. 6.000 avro altı fatura beyanı herkes için mümkün; üzeri için onaylanmış ihracatçı yetkisi gerekir.

  6. Belgeyi MEDOS'tan hazırlatın ve fatura, ambalaj listesi ile birebir aynı bilgileri kullanın (ağırlık, kap adedi, tanım).

  7. Geçerlilik süresini alıcıya bildirin. A.TR için 4 ay, revize PEM kapsamında EUR.1 ve menşe beyanı için 10 ay.

  8. Arşivleyin. İthalatçı ülke gümrüğü sonradan kontrol isteyebilir; menşeyi kanıtlayan tüm belgeleri hazır tutun.



Sık yapılan hatalar


  • A.TR'yi menşe belgesi sanmak ve AKÇT ürünlerinde A.TR göndermek.

  • Menşe şahadetnamesiyle tercihli vergi beklemek.

  • 6.000 avro üzerindeki sevkiyatta onaylanmış ihracatçı olmadan fatura beyanı yazmak.

  • Beyan metnini resmî örnekten farklı yazmak veya imza/yetki numarası alanını yanlış doldurmak.

  • Yeni bir tedarikçiyle çalışırken girdilerin menşe ve tedarikçi beyanı durumunu sormamak.


Son madde özellikle yeni tedarikçi ararken önemli: aday firmayı seçerken fiyat kadar menşe belgelerini düzgün sağlayıp sağlayamayacağını da sorun. HS koduna göre tedarikçi aramak ve firmalarla doğrudan yazışmak için Comprice World gibi B2B platformlar bir başlangıç noktası olabilir; ama belge yeterliliğini her zaman yazılı olarak teyit edin.



Sıkça sorulan sorular



A.TR belgesi ile EUR.1 arasındaki fark nedir?


A.TR, eşyanın Türkiye veya AB'de serbest dolaşımda olduğunu gösterir ve menşe kanıtlamaz; Gümrük Birliği kapsamındaki sanayi ve işlenmiş tarım ürünlerinde kullanılır. EUR.1 ise eşyanın anlaşma kurallarına göre menşeli olduğunu kanıtlar ve STA ülkeleri ile AB'ye tarım ve AKÇT ürünlerinde indirimli vergi sağlar.



Menşe şahadetnamesi almak zorunlu mu?


Hayır. İhracatta menşe şahadetnamesi zorunlu değildir; ithalatçı ülke o ürün için istediğinde düzenlenir. Vergi indirimi sağlamaz.



Fatura beyanını kim düzenleyebilir?


6.000 avronun altındaki sevkiyatlarda tüm ihracatçılar, üzerindeki sevkiyatlarda yalnızca onaylanmış ihracatçılar fatura beyanı düzenleyebilir.



EUR.1 belgesi kaç ay geçerli?


Revize PEM kurallarına göre EUR.1 vize tarihinden, menşe beyanı hazırlanış tarihinden itibaren 10 ay geçerlidir. Eski kural setinin uygulandığı anlaşmalarda süre farklı olabilir; ilgili protokolü kontrol edin.



İngiltere'ye ihracatta EUR.1 veya A.TR gerekir mi?


Türkiye-BK STA kapsamında Türk ve AB menşeli eşya için belge düzenlemeye gerek yoktur; fatura üzerine resmî örneğe uygun menşe beyanı yazmak yeterlidir.



Demir-çelik ürünlerini AB'ye A.TR ile gönderebilir miyim?


Hayır. AKÇT ürünleri Gümrük Birliği kapsamı dışındadır; menşe statüsü EUR.1 veya fatura beyanıyla kanıtlanır.



Menşe belgelerini nereden ve nasıl alırım?


Bağlı olduğunuz ticaret veya sanayi odasından (ya da TESK/TİM birliklerinden) temin edip TOBB'un MEDOS sistemi üzerinden elektronik olarak doldurursunuz; oda onaylar, A.TR ve tercihli menşe belgelerini gümrük vize eder.



Sonuç


Menşe belgeleri, ihracat evrakının "küçük ama pahalı" kısmıdır. Doğru belge alıcınıza vergi avantajı sağlar ve teklifinizi rekabetçi kılar; yanlış belge ise gümrükte bekleme ve ek maliyet demektir. Her yeni pazar ve her yeni ürün için GTİP, anlaşma, menşe kuralı ve geçerlilik süresini sevkiyattan önce kontrol etmek, bu riskin büyük bölümünü ortadan kaldırır. Kural setleri (özellikle revize PEM geçişleri) değişebildiği için Ticaret Bakanlığı duyurularını düzenli takip edin ve karmaşık durumlarda gümrük müşavirinizle çalışın.



Kaynaklar



*Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat hükümlerinin yerine geçmez.*


Yorumlar


bottom of page