
Incoterms 2020 Rehberi: Türk İhracatçı ve İthalatçılar İçin Teslim Şekilleri, Risk ve Maliyet

Özet: Incoterms® 2020, ihracat ve ithalatta malın nerede teslim edildiğini, riskin alıcıya hangi anda geçtiğini ve navlun, sigorta ile gümrük masraflarını kimin ödeyeceğini belirleyen 11 ICC kuralından oluşur. Doğru terimi seçmek; fiyat teklifinizi, sigorta ihtiyacınızı, akreditif belgelerinizi ve gümrük beyannamenizi doğrudan etkiler. Bu rehberde 11 kuralı sade bir tabloyla, konteyner yüklerinde en sık yapılan FOB hatasını ve Türkiye'deki beyanname pratiğini adım adım anlatıyoruz.
Incoterms nedir, ne değildir?
Incoterms, Milletlerarası Ticaret Odası'nın (ICC) yayımladığı ve 1 Ocak 2020'de yürürlüğe giren güncel sürümüyle uluslararası satış sözleşmelerinde kullanılan teslim şekli kurallarıdır. Bir terimi seçtiğinizde üç soruya cevap vermiş olursunuz:
Mal nerede ve ne zaman teslim edilmiş sayılır?
Ziya ve hasar riski satıcıdan alıcıya hangi noktada geçer?
Navlun, sigorta, yükleme ve gümrük işlemleri masraflarını kim üstlenir?
Incoterms ise mülkiyetin ne zaman geçeceğini, ödeme şeklini veya sözleşme ihlalinin sonuçlarını düzenlemez. Bunlar satış sözleşmesinde ayrıca yazılmalıdır. Ayrıca terimin yanına mutlaka yer adını ve sürümü yazın: örneğin "FCA Mersin Konteyner Terminali, Incoterms® 2020".
11 kural iki gruba ayrılır
ICC kuralları taşıma şekline göre ikiye ayırır:
Her taşıma şekli için (7 kural): EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP
Yalnızca deniz ve iç su yolu için (4 kural): FAS, FOB, CFR, CIF
Ticaret Bakanlığı denetimlerinde, karayolu veya havayolu taşımalarında FOB, CFR ve CIF kullanılarak beyanname verilmesi Gümrük Yönetmeliği Ek-14'e aykırı doldurma sayılarak usulsüzlük cezasına konu olabilmiştir. Yani yanlış terim yalnızca ticari değil, idari bir risk de doğurur.
Karşılaştırma tablosu: kim neyi öder, risk nerede geçer?
Kural | Taşıma şekli | Risk alıcıya geçer | Ana navlun | Sigorta yükümlülüğü |
EXW | Tümü | Satıcının tesisinde alıcıya hazır tutulunca | Alıcı | Yok |
FCA | Tümü | Alıcının taşıyıcısına teslimde | Alıcı | Yok |
CPT | Tümü | İlk taşıyıcıya teslimde | Satıcı | Yok |
CIP | Tümü | İlk taşıyıcıya teslimde | Satıcı | Satıcı, ICC (A) |
DAP | Tümü | Varış yerinde, boşaltmaya hazır araçta | Satıcı | Yok |
DPU | Tümü | Varış yerinde boşaltılınca | Satıcı | Yok |
DDP | Tümü | Varış yerinde, ithalat işlemleri yapılmış | Satıcı | Yok |
FAS | Deniz | Yükleme limanında gemi yanında | Alıcı | Yok |
FOB | Deniz | Yükleme limanında gemiye yüklenince | Alıcı | Yok |
CFR | Deniz | Yükleme limanında gemiye yüklenince | Satıcı | Yok |
CIF | Deniz | Yükleme limanında gemiye yüklenince | Satıcı | Satıcı, ICC (C) |
"Sigorta yükümlülüğü yok" ifadesi, tarafların birbirine karşı sigorta yaptırma zorunluluğu olmadığını anlatır. Riski taşıyan taraf, kendi menfaati için yine de sigorta yaptırmalıdır. Ticaret Bakanlığı Gümrükler Genel Müdürlüğü de DAP, DPU ve DDP'de teslim yerine kadar riskin satıcıda olduğunu, bu nedenle sigorta masrafının fiilen satıcıya ait olduğunu belirtmiştir.
En sık yapılan hata: konteynerde FOB kullanmak
ICC'nin açıklayıcı notlarına göre FOB, mal gemiye yüklendiğinde teslim edilmiş sayılır. Oysa konteynerli sevkiyatta ihracatçı, konteyneri günler önce terminale teslim eder ve yükleme anını kontrol edemez. Bu arada konteyner terminalde hasar görürse, FOB'a göre risk hâlâ sizdedir. ICC bu durumda açıkça FCA kullanılmasını önerir; aynı mantıkla CFR yerine CPT, CIF yerine CIP tercih edilmelidir.
Peki akreditifle çalışıyorsanız ve banka "yükleme kayıtlı (on board) konşimento" istiyorsa? Incoterms® 2020 bu sorunu çözdü: FCA'nın A6/B6 maddesine göre taraflar anlaşırsa alıcı, taşıyıcısına mal gemiye yüklendikten sonra satıcıya yükleme kayıtlı konşimento düzenlemesi talimatı verir; satıcı da bu belgeyi genellikle bankalar aracılığıyla alıcıya sunar.
Sigorta: CIF ile CIP aynı değildir
Incoterms® 2020'de iki "sigortalı" kural farklı teminat ister:
CIF: Varsayılan teminat, daha dar kapsamlı Institute Cargo Clauses (C).
CIP: Daha geniş kapsamlı Institute Cargo Clauses (A) veya benzeri.
Her ikisinde de sigorta bedeli en az sözleşme fiyatı + %10 (yani %110) olmalı ve sözleşme para biriminde düzenlenmelidir.
Taraflar farklı bir teminat düzeyinde anlaşabilir; ancak bunu sözleşmeye ve proformaya açıkça yazmak gerekir.
Teslim şekli fiyatınızı nasıl değiştirir?
Teklifinizdeki fiyat, seçtiğiniz kuralın kapsadığı tüm masrafları içermelidir. Pratik bir hesap sırası:
Fabrika çıkış (EXW) maliyetinizi netleştirin.
Ambalaj, yükleme, iç nakliye ve ihracat gümrük masraflarını ekleyerek FCA fiyatına ulaşın.
Ana navlunu ekleyerek CPT (veya denizde CFR) fiyatını bulun.
Sigorta primini ekleyerek CIP (veya CIF) fiyatını hesaplayın.
D'li kurallarda varış ülkesindeki boşaltma, gecikme ve DDP'de ithalat vergileri ile KDV gibi kalemleri de fiyata katın.
DDP'de alıcının ülkesindeki ithalat vergilerini ve formaliteleri siz üstlenirsiniz. O ülkenin mevzuatını ve vergi yükünü bilmeden DDP teklif vermek, kârınızı tek bir sevkiyatta silebilir. EXW ise tersine riskli olabilir: ihracat gümrük işlemleri alıcıya düşer ve yabancı alıcının Türkiye'deki işlemleri yürütmesi pratikte zorlaşabilir. Bu yüzden çoğu durumda FCA daha sağlıklı bir başlangıç noktasıdır.
Türkiye'de beyanname ve gümrük kıymeti
İhracat beyannamesi
Gümrük beyannamesinin 20 no.lu kutusuna teslim şekli kodu ve teslim yeri yazılır. 22 no.lu kutuya faturanın para birimi ve toplam bedeli girilir. 46 no.lu istatistiki kıymet kutusuna ise bu bedelin FOB/ABD doları karşılığı yazılmalıdır. CIF veya CIP satışta navlun ve sigorta payını düşmeden CIF tutarını 46. kutuya yazmak, uygulamada usulsüzlük cezasına yol açabilmiştir. Bu nedenle faturada navlun ve sigortayı ayrı kalem olarak göstermek işinizi kolaylaştırır.
İthalatta gümrük kıymeti
4458 sayılı Gümrük Kanunu'na göre ithal eşyanın gümrük kıymetine, Türkiye'deki giriş limanı veya yerine kadar olan nakliye, sigorta, yükleme ve elleçleme giderleri eklenir. Yani FOB veya FCA ile alım yaptığınızda, vergi matrahı fatura tutarından yüksek olacaktır. Bütçenizi ve ithalat vergilerinizi buna göre planlayın.
Türk firmaları için 6 adımlık kontrol listesi
Taşıma şeklini belirleyin: konteyner, kara veya hava ise FCA, CPT, CIP veya D'li kuralları seçin.
Terimin yanına net yer adı ve "Incoterms® 2020" ibaresini yazın.
Proforma, sözleşme, fatura ve akreditif metninde aynı terimin geçtiğinden emin olun.
Riskin sizde olduğu aşama için kargo sigortası yaptırın.
Akreditifte istenen konşimento türü ile seçtiğiniz teslim şekli uyumlu mu, kontrol edin.
Beyannamede 20, 22 ve 46 no.lu kutuların fatura ile tutarlı olmasını sağlayın.
Sık sorulan sorular
Incoterms 2010 hâlâ kullanılabilir mi?
Evet, taraflar sözleşmede açıkça belirtirse eski sürümler kullanılabilir. Ancak karışıklığı önlemek için sürümü her zaman yazın; güncel kurallar Incoterms® 2020'dir.
DAT terimi nereye gitti?
ICC'ye göre DAT kaldırılmadı, DPU (Delivered at Place Unloaded) olarak yeniden adlandırıldı. Varış yeri yalnızca terminal değil, herhangi bir yer olabilir; satıcı malı boşaltarak teslim eder.
Konteyner ihracatında FOB kullanırsam ne olur?
Sözleşme geçerlidir, ancak konteyneri terminale teslim ettiğiniz an ile gemiye yüklenme anı arasındaki risk sizde kalır. ICC bu durumda FCA kullanılmasını önerir.
CIF fiyatla satarsam sigortayı kim yaptırır?
Satıcı yaptırır ve primini öder; ancak risk mal gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer. Sigorta en az %110 bedelle ve varsayılan olarak ICC (C) teminatıyla yapılmalıdır.
Incoterms ödeme şeklini belirler mi?
Hayır. Peşin, akreditif veya vesaik mukabili gibi ödeme yöntemleri sözleşmede ayrıca kararlaştırılır. Ödeme yöntemleri için ihracatta ödeme yöntemleri rehberimize göz atabilirsiniz.
Sonuç
Doğru Incoterms seçimi, küçük bir kısaltmanın arkasında büyük bir maliyet ve risk dağılımı demektir. Konteynerde FOB yerine FCA, CIF yerine CIP tercih etmek, sigortayı riskin olduğu aşamaya göre planlamak ve beyannamede FOB istatistiki kıymeti doğru yazmak, Türk ihracatçılarının en sık yaşadığı sorunların önemli bir kısmını baştan önler. Bir sonraki teklifinizi hazırlamadan önce yukarıdaki kontrol listesini ekibinizle birlikte gözden geçirin.
Kaynaklar
ICC Digital Library – Incoterms® 2020 deniz yolu kuralları (FAS, FOB, CFR, CIF açıklayıcı notları)
ICC Digital Library – Incoterms® 2020 ile 2010 farkları (FCA ve yükleme kayıtlı konşimento)
ICC Almanya – Konteyner ve limanlar için Incoterms® 2020 rehber notu (PDF)
Ticaret Bakanlığı – Teslim şekline ilişkin kodlar (beyanname 20 no.lu kutu)
Gümrükler Genel Müdürlüğü yazısı – DAP, DPU, DDP'de risk ve sigorta (İGMD arşivi, PDF)
İGMD duyurusu – Beyannamelerde teslim şekli ve usulsüzlük cezası (PDF)



Yorumlar